کتابداران ارشد تهران شمال

وب سنجي؛ با مروري بر

كتاب سنجي، اطلاع سنجي، علم سنجي و كتابخانه سنجي

مقدمه

كتابداران و اطلاع‌رساناني كه مطالعات سنجشي انجام مي‌دهند، مي‌توانند وضعيت علمي گذشته و حال را نشان داده، نقاط قوت و ضعف را شناسايي كرده و آنها را به عنوان راهنماي علمي، پژوهشي روشني در اختيار مسئولان قرار دهند.

كتاب سنجي: Bibliometrics

هولم (1922) واژه كتابشناسي آماري را با معناي علم سازماندهي دانش مضبوط به كار برد.

پريچارد (1969): كاربرد روش‌هاي رياضيات و آمار، بر كتب و ساير رسانه‌هاي ارتباطي

تعریف جدید و جامع:

" مطالعۀ کمّی فرایند انتقال دانش مدون و مضبوط از تولید تا استفاده، که با هدف توصیف، تبیین و پیش‌بینی این فرایند صورت می‌گیرد".

 مباحث مطرح در كتاب سنجي:

 ·   تحليل استنادي: تحليل استنادي،‌ مطالعه‌ي استنادات در يك مدرك،‌ مدرك‌ها يا مجلات است. استناد سبب ارجاع كتاب شناختي به اثري است كه توسط مولف مورد استفاده قرار گرفته است. اگر يك مدرك به مدرك ديگر استناد كند آنها داراي رابطه مفهومي هستند. با فرض اينكه هر بار استناد به منزله يك بار استفاده است، پس بيشترين مقالات استناد شده پراستفاده‌ترين و مهم‌ترين هستند. بيشترين مدارك با هم استناد شده مرتبط ترين مدارك هستند.

 ·        قوانين كتابسنجي:

 ·   قاعده لوتكا (1926): در يك حوزه علمي تعداد اندكي از نويسندگان درصد بالائي از آثار علمي را توليد مي‌كنند. البته اين مطلب لزوما نشان‌دهنده  تاثير ومحتواي خوب انتشارات اين نويسندگان نيست.

·   قاعده پراكندگي مقاله‌هاي علمي برادفورد (1934) به توزيع نشريات ادواري، يك زمينه خاص دانش يا تعداد مقاله‌ها در يك سري مجله‌هاي خاص مي‌پردازد. يعني تعداد نسبتا كمي از مجله‌ها درصد بسيار بالايي از كل مقاله‌هاي هم موضوع را منتشر مي‌كنند.

·   قاعده زبان شناسي زيف (1949)  بر تنظيم محاسبه تكرار و تناوب واژه‌ها در يك مجموعه خاص از مدارك و اسناد متكي است و مي‌گويد: بين طول واژه‌ و تعداد دفعاتي كه واژه‌ها در متن به كار مي‌روند رابطه‌ي معكوس و ثابتي وجود دارد.

·   قاعدة 80/20 تروزول (1969) نشان مي‌دهد چگونه سهم كوچكي از منابع كتابخانه به اغلب نيازهاي مطالعاتي كاربران پاسخ مي‌دهند.

 كتابخانه سنجي Librametrics

 تعريف سن گوپتا، (1985): " روش تجزيه و تحليل كمي كليه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ي امور و فعاليتهاي كتابخانه‌اي، از طريق كاربرد روشهاي رياضي و آماري به منظور جستجوي راه حل براي مشكلات كتابخانه‌"

 علم سنجي Scientometric

 تعریف: " تجزیه و تحلیل کمّی و تا حد امکان کیفی فرایند تولید، توزیع و استفاده از اطلاعات علمی و عوامل مؤثر بر آن و توصیف، تبیین و پیش‌بینی این فرایند؛ به منظور برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری، اعتلا و آگاهی و آینده‌نگری علمی و پژوهشی در ابعاد فردی، گروهی، سازمانی، ملی و بین المللی"

 اطلاع سنجي Informetrics

 تعريف تیگ ساتکلیف (1992) : " اطلاع سنجي؛ مطالعه جنبه‌های کمّی اطلاعات به هر شکل آن (نه فقط مدارک یا کتابشناسی‌ها) و ارتباطات اعمّ از رسمی (مکتوب) و غیر رسمی (معمولاً شفاهی) در هر گروه اجتماعی (نه فقط دانشمندان) را در بر ميگيرد."

وب سنجي: Webometrics

 تعريف بجورن‌برن و اينگورسن (2004 (:

" وب‌سنجي عبارت است از مطالعه جنبه‌هاي کمي استفاده از منابع اطلاعاتي، ترکيب و فناوري‌هاي به کار رفته در وب، که با الگو گيري از شيوه‌هاي کتاب‌سنجي و اطلاع‌سنجي صورت مي‌گيرد. "

 نمونه‌اي از شباهت ها و تفاوتهای وب‌سنجی با سایر حوزه‌های سنجشی

شباهت: محاسبات ساده و تحليل محتواي صفحات وب، شبيه به تحليل انتشارات سنتي است؛ یا محاسبه و تجزيه و تحليل پيوندهاي بيرون رونده از صفحات وب (كه در وب‌سنجی، پيوندهاي بيروني نامیده می‌شوند) و پيوندهايي كه به خود صفحات وب داده مي‌شوند (پيوندهاي دروني)، با مراجع (مأخذها) و استنادها در تحليل استنادي، مشابهت دارند.

تفاوت: صفحات وب، به دلیل ماهیت پویا و توزیعی آن، می‌توانند به طور همزمان به هم پیوند داشته باشند؛ اما در محیط سنتی و در قالبی مانند کتاب، چنین اتفاقی امکان ندارد.

روسو در 1996، اولین کسی بود که یک مطالعه جامع  وب‌سنجی در محیط وب انجام داد.

 برخي از کاربردهای وب‌سنجی

 1.     سنجش ميزان تأثيرگذاري وب‌سايت‌ها

با احتساب عامل تأثیرگذاری وب Web Impact Factor (WIF) از فرمول زير: تعداد پيوندها تقسیم بر تعداد صفحات تشکيل دهنده وب سايت

 2.    همكاري بين وب سايت‌ها

براي مشخص نمودن همکاري بين وب‌سايتها بايد ميزان هم‌پيوندي‌هاي (co-link) ميان اين وب‌سايت‌ها تحليل گردد. هم‌پيوندي به اين معنا است كه پيوند دو وب سايت همواره در كنار هم در پيوندهاي وب‌سايت سوّمي ظاهر شوند. هم‌پيوندي‌هاي پر بسامد نشان از استحکام رابطه بين دو وب‌سايتِ با هم پيوند شده دارند.

 3.    تعيين وب‌سايت‌هاي هسته

وب‌سايت‌هايي هستند که بيشترين پیوند های دریافتی به آنها تعلق می گیرد

 4.    بررسي رفتار اطلاع‌يابي و تورق کاربران در محيط وب

از راه‌های جمع آوري اطلاعات در این زمینه، فايل هاي گزارش سرور وب (پرونده نگاشت web server log files) است.

فايل‌هاي گزارش سرور وب، درخواست هايي را که توسط کاربران يا جستجوگران به سرورهاي وب فرستاده مي‌شوند ضبط مي‌کنند و با تشخیص اینکه کدام صفحات به طور متناوب مورد بازديد قرار مي‌گيرند مي‌توان از آنها، اطلاعاتي درباره اينکه افراد چگونه از وب سايت استفاده مي کنند، استخراج کرد.

5.    ارزیابی عملکرد موتورهای کاوش

در این شاخه تخصصیِ وب سنجی، موتورهای کاوش از نظر بازیابي، دقت، قابلیت‌‌ها و امکانات جستجو، ریزش کاذب، زمان جستجو و بسیاری موارد دیگر مورد بررسی قرار می گیرند.

 v  موتور‌های کاوش از یک طرف پیوندهای بیرونی موجود در یک سایت را برای نمایه سازی سایت‌های جدید به کار می گیرند و از طرف دیگر، پیوندهای دریافتی یک سایت را در رتبه‌بندی نتایج بازیابی شده مرتبط با آن سایت ارزیابی می‌کنند و مدنظر قرار می‌دهند.

 انواع پيوند:

  پیوند بيروني (out-link) : به پيوندهائي گفته مي‌شود که از يک صفحه وب موجود در يک سايت به صفحه وب موجود در سايت ديگري داده مي‌شود و در واقع معادل واژه "ارجاع" در آثار چاپي است.

  پيوند دريافتي (in-link) : به پيوندهائي گفته مي‌شود که يک صفحه وب از ساير صفحه هاي وب دريافت مي‌کند. اين مفهوم معادل واژه "استناد" در آثار چاپي است

  خود پيوندي (self-Link): به پيوندهائي گفته مي شود که يک صفحه وب در يک سايت به همان صفحه و يا صفحه‌هاي ديگر موجود در همان سايت برقرار می‌کند. هر چه ميزان خودپيوندي‌هاي يک وب سايت بيشتر باشد، نشانگر اين است که اطّلاعات و صفحات درون وب سايت به خوبي به هم ربط داده شده اند.

  هم­پيوندي (co-link): هم‌پيوندي به اين معنا است که پيوند دو وب‌سايت در کنار هم در سايت سومي ظاهر شود.

  مجموع پيوندها (total- Links): شامل تمامی پیوندهای دریافتی (درونی) و خودپیوندهای یک سایت

محدوديت‌هاي وب سنجي:

 •        ناپايداري صفحات  وب

•        مسائل وارد بر پیوند و استناد

•        مسائل زباني

•        مسائل موتورهاي کاوش به عنوان ابزارهاي گردآوري اطلاعات

•   عدم شناسايي پيوندهاي موجود در صفحاتی است که با استفاده از زبان برنامه‌نويسي جاوا طراحی شده‌اند Java Script

•        اشکال محاسبه شاخص (معدل) در تعيين ضريب تأثيرگذاري وب

•        وب نامرئي

•        نمونه‌گیری و شمارش پیوندها

منابع  

• حاجي زين‌العابديني، محسن. ”وب سنجي“. قابل دسترس در :

www.ilisa.ir/newsdes.jsp?newsid=forc-xrti-hryk

• حاجي زين‌العابديني، محسن؛ عصاره، فريده. ”وب سنجي: اصول و مباني“. فصلنامه كتاب. شماره 71. (1386). صفحه 189-212.

• سن گوپتا،‌ آي. ان. ”مروري بر كتاب سنجي، اطلاع سنجي، علم سنجي و كتابخانه سنجي“ ترجمه مهردخت وزيرپور كشميري (گلزاري). فصلنامه اطلاع رساني. دوره 10، شماره 2 ،‌ صفحه: 38-58. قابل دسترس در :

http://www.irandoc.ac.ir/ETELA-ART/10/10_2_3_4.htm

• سهیلی، فرامرز (1385)." تحلیل پیوندهای وب سایت­های نانوفن آوری با استفاده از روش های عامل تأثیرگذاروب، دسته‌بندی خوشه ای و ترسیم نقشه دوبعدی". پایان نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطّلاع رسانی؛ دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز.
• شيري، علي اصغر. ” سايبرمتريك: افقي نوين در پژوهش هاي اطلاع رساني“ . مركز اطلاع رساني و خدمات علمي جهادسازندگي، ]1377[. قابل دسترس در:

http://www.irandoc.ac.ir/etela-art/14/14-1&2-8.htm

• عصاره، فريده. ”كتابسنجي“. دایره المعارف كتابداری و اطلاع رسانی (نسخه آزمایشی).  قابل دسترس در :

www.portal.nlai.ir/daka/wiki%20pages كتابسنحي. aspx

• عليجاني، رحيم؛ كرمي، نورالله. مطالعات سنجش كمي: كتاب سنجي، علم سنجي، اطلاع سنجي، وب سنجي. تهران: چاپار، 1387.
•  كوشا، كيوان . ”وب سنجي“. دایره المعارف كتابداری و اطلاع رسانی (نسخه آزمایشی).  قابل دسترس در:

www.portal.nlai.ir/daka/wiki%20pagesوب سنجي.aspx

• http://nouruzi.persianblog.ir
• http://webology.ir
• Bibliometrics. Wikipedia, the free encyclopedia. [Online]. Available from: http://en.wikipedia.org/wiki/Bibliometrics [Accessed: 22 th  November 2008].
• Webometrics. Wikipedia, the free encyclopedia. [Online]. Available from: http://en.wikipedia.org/wiki/Webometrics [Accessed: 22 th  November 2008].
• Sciencometrics. Wikipedia, the free encyclopedia. [Online]. Available from: http://en.wikipedia.org/wiki/Scientometrics [Accessed: 22 th  November 2008].